Zinvolle zingeving

Over het belang van zingeving in de Sociaal Pedagogische Hulpverlening.

Over de verloedering in Nederland is veel te doen. Waarden en normen staan hoog op de agenda van het kabinet Balkenende. Het zinloos geweld neemt toe en er is de laatste tijd veel aandacht over de manier van zijn er tal van voorbeelden die genoemd kunnen worden over onze huidige maatschappij. In de hulpverlening is het niet anders. Er vinden reorganisaties plaats binnen zorginstellingen, die veelal leiden tot een benadering vanuit efficiënt denken. Waardoor het daadwerkelijke contact met je cliënt en teamgenoten wordt verminderd. Het lijkt alsof we het omzien naar  elkaar zijn krijtgeraakt. Dat we de essentiële kern van ons bestaan zijn vergeten.

Door Maaike Woudstra

In een multiculturele samenleving worden tal van levensbeschouwingen aangehangen. Het christendom, het Humanisme, de Islam, New Age, het Hindoeïsme en nog vele religieuze stromingen meer. Ze kunnen een uitgangspunt zijn van je denken en leven. Het is nog maar de vraag of we met z’n allen in de huidige maatschappij, ook naast elkaar kunnen leven. Elk mens is vroeg of laat op zoek naar zingeving in zijn leven. Een diep verlangen om zin te ervaren en van daaruit een stuk zekerheid te ontvangen. Voor een ieder wordt deze zekerheid anders ingevuld. Uiteindelijk zal iedereen zijn laatste adem uitblazen. Willen we dan aanbeden worden op de middelstip van de Arena? Of zal er iemand na twee weken ontdekken dat je dood in je eigen huis ligt? Weet jij waarvoor je leeft?

Wat is zingeving?
Om de vraag ‘weet jij waarvoor je leeft?’ te kunnen beantwoorden, zou eerst duidelijk moeten zijn wat zingeving betekent. Zingeving (1) is het zoeken naar de grond van ons bestaan. We willen de samenhang ontdekken in het leven zoals we dat zelf bepalen, maar ook zoals het ons soms overkomt. Iedereen heeft verschillende associaties bij zingeving. De één denkt bij zingeving aan de kerk, de ander aan filosoferen bij zonsondergang en een derde denkt aan het zich bewust stilstaan bij eigen waarden en normen. Zingeving is de meest fundamentele behoefte van ons menselijk bestaan. ‘Zinvraging’ behoort daartoe en het vraag- en antwoordspel zal voortdurend heen en weer gaan. Het gaat in het leven niet alleen om het geven van antwoorden, het geven van zin en betekenis aan wat we doen. Antwoorden zijn afhankelijk van vragen en in die zin, zijn vragen belangrijker. Wij mensen vragen en verlangen naar een bepaalde zingeving, zodat wat we doen en meemaken een plaats krijgt in een groter geheel, die de grenzen van het bestaan-hier-en-nu overstijgt. De verleiding is groot een antwoord te forceren, zelfs op het gevaar af dat we het mysterie van het bestaan daarmee tenietdoen. De ultieme zingevingvraag benauwt ons soms dermate dat we ons vastklampen aan een antwoord dat ons enigszins geruststelt en dat ertoe bijdraagt dat we het leven weer aankunnen.

Persoonlijke zingeving
Door de vrijheid in deze samenleving en de mogelijkheid die aanwezig is, kunnen mensen de kans verkrijgen of hebben ze de opdracht hun eigen leven te leiden en op hun eigen manier zin aan het bestaan te geven. Dat kan op verschillende manieren gebeuren, op verschillende niveaus en met accenten op verschillende dimensies van het menselijk bestaan, afhankelijk van persoonlijke aanleg, maatschappelijke milieu, leeftijd en sekse. We kunnen kiezen om in God, Allah, Boeddha of onszelf te geloven. Zingeving kan ook vormgegeven wordenbinnen filosofische kaders. Het ligt er aan waar je voor kiest, waar je voor wilt staan. Jouw keuze is bepalend voor jouw manier van leven.

De reguliere hulpverlening
In de hulpverlening kom je veel verschillende mensen tegen die om hulp vragen. Mensen met verschillende achtergronden, problemen en karakters. Mensen met gebrokenheid, depressie, pijn en verlangen. Mensen met hoop op een betere toekomst, op een leefbaarder leven. Mensen die op zoek zijn naar zichzelf; naar rust, liefde, structuur en eventuele oplossingen van hun problemen. Mensen die perspectief willen zien in hun huidige bestaan. Als hulpverlener heb je voldoende kennis in huis om te kunnen omgaan met dergelijke problemen en terugkerende vraagstukken. Je begeleidt cliënten met het competentiemodel, de systeemtheorie, de gedragstherapie of je kunt er de Rationeel Emotieve Therapie (RET) op loslaten. Maar men vindt het moeilijk om cliënten verder tehelpen als ze met zinvragen komen. In de huidige hulpverlening (2) is men huiverig om met geloofsvraagstukken om te gaan. De gemiddelde hulpverlener praat nog liever over de hoogte van zijn eigen salaris, dan over zoiets engs als religie en zingeving. Men begint tegenwoordig het belang er een klein beetje van in te zien en er zijn ondertussen een paar seminaars en werkgroepen aan gewijd, maar daar zijn ze nog niet al te veel mee opgeschoten. Moeten wij ons als hulpverleners bezig houden met zaken rondom zingeving en levensbeschouwing? Deze vraag kun je, je niet alleen stellen in relatie tot cliënten, maar ook binnen het contact wat je hebt met je teamgenoten. Want daar moet als eerste de kern van zingeving gevormd worden.

Erik Schutten is oprichter van "Bureau de Poort" (3), een organisatie die zich concentreert op persoonlijke ontwikkeling door bezieling en zingeving in leven en werk. Hij heeft een duidelijk antwoord als het gaat om je bezig te houden met zingeving in de organisatie;

’ Persoonlijke ontwikkeling op het werk is ‘hot’. Het maken van Persoonlijke Ontwikkelingsplannen (POP) is actueel. Persoonlijke ontwikkeling (via POP’s) is geen hype. Het is een goede manier om te komen tot authenticiteit, bezieling en zingeving in het werk (en in het leven). Persoonlijke ontwikkeling biedt de kans aan de manager, de medewerker én de organisatie om (weer) in contact te komen met de eigen kern en bezieling. Door zo te kijken naar ontwikkeling van mens en organisatie worden beiden volledig serieus genomen. Er kan dan een gezonde, creatieve en lerende organisatie met levendige mensen ontstaan.’

De cohesie van een team werkt door in de hulpverlening van cliënten. Wanneer een team van een organisatie bestaat uit levendige en inspirerende mensen, zal dit een positieve uitstraling hebben op de groep. Dat maakt een team krachtig. Om dit te bereiken kun je gebruik maken van, zoals Erik Schutten zegt, het maken van Persoonlijk Ontwikkelings-plannen. Daardoor krijg je zicht op jou functioneren en manier van beleving van situaties, in relatie tot de organisatie en de cliënten. Daarnaast krijg je ook zicht op het handelen en denken van je teamgenoten. Je komt dichter tot elkaar. Je komt tot de kern van echt mens zijn. Wanneer je persoonlijk contact aangaat met je collega, raak je elkaar. Dan kun je tot de ander komen en van daaruit werken. Om samen een open sfeer te creëren waarbinnen, hulpverlenen voor de cliënt, bovenaan staat. Zingeving speelt dus niet alleen een rol in ons privé-leven. Je bent niet alleen maar Jan, Piet of Marieke, maar je bent ook wat je doet. Uit je beroepsrol kunnen mensen een indicatie krijgen wat voor een persoon je bent. Je werk kan een belangrijke zingever zijn. Het geeft structuur aan een mensenleven, maar ook een identiteit. Een team van tien mensen bestaat dus uit tien identiteiten die met elkaar een brood moeten bakken. We moeten ons wel degelijk bezig houden met zingeving binnen de organisatie en binnen de hulpverlening die jij biedt aan cliënten.

Teamwork
Te vaak overheerst in samenwerkingsrelaties de functionaliteit, de taakgerichtheid en het presteren van het werk wat je uitvoert. Veel mensen verlangen naar een meer persoonlijke aanpak en een grotere onderlinge verbondenheid. Hoe wordt dat als  team opgepakt? Naast het zicht krijgen op het handelen en het handelen van teamgenoten, kan er ook samen vaart geminderd worden om te ontdekken wat men werkelijk zoekt in het werk. Opnieuw leren zien. Opnieuw leren luisteren. Wat verbindt jou? Wat geeft je plezier? Samen opnieuw een koers bepalen, waarin de zakelijke doelen samengaan met de aandacht voor ieders eigenheid. Dat geeft gemeenschapszin en zal ten goede keren voor de gezamenlijke hulpverlening die men biedt aan cliënten. Het is voor iedereen duidelijk waar men in de hulpverlening voor staat. Vanuit dat vertrekpunt kunnen er gezamenlijke eenduidige doelen bereikt worden!

Zorg voor de ziel
Wat in onze ogen het werk menselijker maakt, is de zorg voor de ziel. Zorg voor heel de mens en de bronnen van waaruit hij leeft en werkt. En de zorg voor elkaar. Professionaliteit kan niet zonder spiritualiteit. Ware kwaliteit van werk komt pas tot bloei als vakkundigheid en menselijkheid samengaan. Dan kunnen mensen met zin en bezieling (samen)werken. Wanneer men werkelijk weet en ervaart waaruit men werkt en handelt, zal de handeling anders worden. Dan wordt het echter en eerlijker. De zorg voor de ander wordt intenser.

Levensvragen
Er blijft natuurlijk een belangrijk punt liggen; het omgaan van zinvragen bij cliënten. Hulpvragers houden zich bezig met zinvragen. Dit kan verschillen per leeftijd, levensbeschouwing, probleem of behoefte. Onderwerpen als dood, geloof, verlangen en pijn raken de levensbeschouwing van waaruit men leeft. Wie in de hulpverlening werkt komt er met de instelling ‘je moet het zelf maar weten’, niet uit. Als hulpverlener ben je, je eigen instrument. Dat betekent dat privé kwesties waardoor je geworden bent wie je bent, er toe doen. Taboes, gevoelens van onmacht, onkunde of andere belemmeringen kunnen gevolgen hebben voor de kwaliteit van de gespreksvoering. Maar de confrontatie met eigen gevoelens is volgens een aantal deelnemers die in het kader van ‘Gewoon doen’ (4), die kinderen hebben geïnterviewd, onvermijdelijk. Deze kinderen waren uit huis geplaatst. Zij merkten dat de confrontatie vooral plaatsvond als de kinderen het over geloven, de dood of het verlangen naar huis hadden. Vooral in het eerste interview dat de deelnemers hielden, kwam het geregeld voor dat de interviewer niet doorvroeg op wat kinderen daarover vertelden, maar snel op een ander onderwerp overschakelde. Dit kwam door een aantal blokkades waar de hulpverlener tegenaan liep. Zoals ‘ ik weet niet wat ik moet zeggen’, ‘ik wil niet oordelen’, ‘ik ben niet zo gelovig’ of ‘ik vind het moeilijk om over zingeving te praten’. Waar hulpverleners worstelen met eigen kwesties of drempels waar ze niet overheen durven te gaan, neemt de kwaliteit van het gesprek af. De vraagstalling wordt minder open, het aantal gesloten of suggestieve vragen neemt toe, waardoor er minder doorgevraagd wordt. Het werkelijke contact met de cliënt wordt, hoe dan ook, uit het oog verloren. Het is van belang dat je, als hulpverlener, bewust bent van jou ‘belemmeringen’ in dit soort gesprekken. Daarmee raak je meer gedreven om je kwetsbaarheden ten positieve te keren, binnen de hulpverlening met je cliënten. Deel deze gevoelens ook met je team. Dit kun je doen, zoals eerder beschreven is, door het maken van Persoonlijk Ontwikkelings-plannen. Daarmee wordt duidelijk waar jouw leerpunten en kwetsbaarheden liggen en hoe je samen als team een mogelijkheid kunt vinden om tot de kern van bezieling te komen. Zo werk je naar een effectieve manier van hulpverlenen. Het belang van de cliënt staat bovenaan en jouw onzekerheden kunnen samen, met gebruik van het team, omgebogen worden tot acties die ten goede keren voor je cliënten. Jouw aandachtspunten worden serieus genomen, waardoor er levendigheid ontstaat in relatie tot je cliënt. Uiteindelijk geef je jezelf en het team een zinvol karakter. Je werkt samen. Je wordt als team betrokken bij elkaar en bij het thema ‘zingeving’, wat iedereen aangaat.

Wees aanstekelijk
Binnen de organisatie is het dus wel degelijk van belang dat je, je bezig houdt met zingeving. Dit voor jou, je team en je houding ten opzichte van je cliënten. Laat zingeving geen ‘ondergeschoven kindje’ zijn binnen je werk. Geef het de kracht die het verdient. Want het maakt je als hulpverlener echter, eerlijker en passievoller. Mensen met passie werken aanstekelijk. Je emotionele betrokkenheid bij het werk inspireert. Daardoor raak je betrokken bij de ander. Echt oog hebben voor elkaar is bepalend voor de kwaliteit van het werk en de zorg voor de cliënt. Het gaat om een beweging van zien, bewogen worden en in beweging komen.

Noten

1. Michael Kolen; Zingeving en ethiek in de jeugdzorg, blz. 14
2. http://www.syntyche.nl/religie.html
3. http://www.menscentraal.nl/tekst_Erik_Schutten.html
4. Artikel ‘Waarom doen we zo moeilijk?’, reader Spiritualiteit in de hulpverlening, pag. 46

Literatuur

• Lynda Gratton, Zingeving in strategie; de mens als kloppend hart.
• Piet Winkelaar, Zingeving en wereldbeschouwing; een introductie.
• Michael Kolen, Zingeving en ethiek in de jeugdzorg.